Cwestiwn ac Ateb: Pam mae gwrtaith yn hanfodol a beth yw achosion ac effeithiau'r prinder gwrtaith ar y system fwyd fyd-eang?
(Caiff y sesiwn holi-ac-ateb hwn ei dynnu a'i addasu o bennod o'r Tabl ar gyfer podlediad 10 Biliwn)
Mae gwrtaith yn rhoi'r maetholion i gnydau i dyfu'n well, gan eu gwneud yn hanfodol i gyflenwad bwyd y byd. O'r herwydd, pan fydd siociau'n digwydd, megis pan fydd prisiau gwrtaith yn cynyddu neu pan fydd y cyflenwad yn cael ei amharu, mae'r system fwyd fyd-eang yn ei chyfanrwydd yn teimlo'r effaith. Mae hyn yn esbonio'r hyn rydyn ni'n ei weld heddiw: mae'r rhyfel yn yr Wcrain, prisiau ynni uchel, a pholisïau masnach cyfyngol wedi achosi i gyflenwad gwrtaith fynd i lawr a phrisiau i godi. Er y bydd effeithiau'r prinder hwn i'w teimlo ledled y byd, mae gwledydd sy'n datblygu ymhlith y rhai sydd wedi dioddef waethaf.
Mae Alzbeta Klein, Prif Swyddog Gweithredol a Chyfarwyddwr y Gymdeithas Gwrtaith Rhyngwladol a John Baffes, Uwch Economegydd gyda Grŵp Banc y Byd, yn esbonio'r argyfwng dan sylw, yr hyn y gallwn ei ddisgwyl yn y tymor byr a chanolig, a'r effaith ar ffermwyr a'r gymuned fyd-eang.
*Sylwer bod y cyfweliadau isod wedi eu recordio ddiwedd Mehefin
Mae Alzbeta Klein yn cloddio i hanes gwrtaith, atebion i fynd i'r afael â chostau cynyddol, a'r canlyniadau byd go iawn ar gymunedau yr effeithir arnynt, fel ffermwyr.
C. Pan fyddwn yn sôn am wrtaith, pa mor bwysig ydyn nhw ar gyfer diogelwch bwyd byd-eang a beth ydyn nhw? Beth rydym yn ei olygu mewn gwirionedd pan fyddwn yn sôn am wrtaith?
A. Mwy na hanner yr hyn rydyn ni'n ei fwyta heddiw rydyn ni'n ei fwyta oherwydd gwrtaith mwynol. Beth yw'r tri gwrtaith mwynol allweddol? Maent yn nitrogen, potash, a ffosffad.
Beth mae'r tri mwyn hwn yn ei wneud? Yn gyffredinol, maent yn dod o'r ddaear neu'r aer o'n cwmpas, a chânt eu cymhwyso at gnydau i wneud iddynt dyfu. Maen nhw fel y fitaminau rydyn ni'n eu cymryd; maent yn helpu i gadw cnydau'n iach.
Pan ddaw at y tri mwynau mawr, mae potash yn nwydd sy'n dod o fwyngloddiau dwfn; mae'n cael ei brosesu fel y gellir ei ddefnyddio ar blanhigion. Mae ffosffad hefyd yn nwydd wedi'i gloddio; mae'n dod o fwyngloddiau bas, wyneb. Mae nitrogen o'n cwmpas ym mhob man; rydym yn anadlu yn yr aer ond ni all planhigion eu defnyddio, felly mae angen eu prosesu i amoniwm nitrad neu nwyddau eraill y gall planhigion eu "treulio."
G. Pa fodd y darganfuwyd gwrtaith ? Beth yw hanes gwrtaith?
A. Yn ddiddorol ddigon, nid yw gwrtaith mor hen â hynny. Mae ffermwyr wedi defnyddio beth bynnag a allant ers amser maith i helpu planhigion i dyfu. Pan fyddwch chi'n meddwl am y gair "potash," mae'n golygu mewn gwirioneddlludw pot, sy'n cyfeirio at ludw ar waelod y tân yr oedd ffermwyr yn ei ddefnyddio i dyfu cnydau'n well.
Dechreuodd gwrteithiau nitrogen tua 1905, pan ddarganfuwyd y broses "Haber Bosch" fel y'i gelwir. Darganfu dau ddyn yn llythrennol sut i droiawyri mewnbara. Pam? Oherwydd fel y crybwyllwyd, er bod nitrogen yn yr aer o'n cwmpas, ni all planhigion ei ddefnyddio. Darganfu proses Haber-Bosch y dechnoleg i dorri'r nitrogen yn yr aer a'i drawsnewid yn rhywbeth y gall planhigion ei ddefnyddio i dyfu.
Rydym wedi bod yn defnyddio'r dechnoleg hon ers dros 100 mlynedd. Mae pob gwlad yn ei ddefnyddio, er mewn gwahanol gyfrannau, (gan fod y math o wrtaith a ddefnyddiwn yn dibynnu ar y math o bridd). Gan mlynedd yn ôl, nid oedd gennym yr offer i edrych ar ein pridd a bod yn fanwl gywir o ran y math o wrtaith sydd ei angen arnom - heddiw, mae gennym y dechnoleg honno (dyma lle mae amaethyddiaeth fanwl yn dod i mewn). Mae angen gwahanol fathau o wrtaith ar wahanol fathau o bridd. Er enghraifft, mae pridd ym Mrasil yn brin o botash, felly mae angen iddynt fewnforio mwy o'r mwyn hwnnw.
Dyma sut rydyn ni'n tyfu bwyd, a hyd yn hyn, nid ydym wedi dod o hyd i ffordd well o'i wneud.
G. Paham y mae gwrtaith weithiau yn ddadleuol ?
A. Mae hyn yn bwysig i'w ddeall. Pan ddechreuon ni’r sgwrs yma, aethon ni dros y tri gwrtaith mwynol. Maen nhw'n dod o'r ddaear ac yn mynd yn ôl i'r ddaear. Yn aml, rydym yn meddwl y dylem ddefnyddio organig yn unig neu osgoi defnyddio gwrtaith, ond nid oes gennym adnoddau tir diderfyn.
Pan edrychwch ar y byd sydd ohoni, ac ar yr argyfwng bwyd byd-eang heddiw, rydym yn gweithio o dan nifer o gyfyngiadau mawr: cael grawn allan o borthladdoedd du (oherwydd y Rhyfel yn yr Wcrain), yr amgylchedd, faint o dir y gallwn ei ddefnyddio, llygredd, ac ati. Oherwydd yr amgylchedd cyfyngedig hwn, y cwestiwn yw a ydym nidwyshauein hamaethyddiaeth (cynhyrchu mwy gyda llai), neudwyshau(ewch yn fwy organig a defnyddiwch fwy o dir i gynhyrchu'r un faint o fwyd).
Mae llawer o'r drafodaeth wedi bod yn gyfeiliornus oherwydd y canfyddiad bod y tri mwyn a drafodwyd gennym yn ddi-fudd neu'n annaturiol. Nid yw hynny'n wir – maent yn hynod o bwysig, ac eto, nid ydym wedi meddwl am ffordd well o gynhyrchu cnydau dibynadwy.
C. A allwch egluro effeithiau'r prinder gwrtaith, cynnydd mewn prisiau, a materion cyflenwad?
A. Mae gennym ni argyfwng bwyd llawn o'n blaenau. Y broblem arall sydd gennym yw bod Rwsia a Belarus yn cynhyrchu swm sylweddol o wrtaith byd-eang. Rhwng y ddwy wlad (lle mae cwmnïau wedi'u cymeradwyo ac endidau na allant allforio mwyach), maent yn cynhyrchu 40% o potash byd-eang. Sut wnaethon ni ganolbwyntio o'r fath yn y pen draw? Wel, mae potash yn fwyn, a dyna lle y mae. Mae'n digwydd i fod yn y ddaear yn bennaf yn Rwsia, Belarus, a Chanada. Nid yw'r deunydd hwnnw'n ei wneud yn allan o Rwsia a Belarws, ac felly nid yn ei wneud yn y marchnadoedd byd-eang. Mae Rwsia hefyd yn cyfrif am 23% o amoniwm nitrad a fasnachir yn fyd-eang. Nid yw llawer o wrtaith arall y maent yn ei gynhyrchu, oherwydd adnoddau digonol o nwy, yn mynd i farchnadoedd byd-eang.
I grynhoi, mae gennym argyfwng heddiw oherwydd nid ydym yn allforio grawn allan o Rwsia a'r Wcráin. Ac mae gennym ni argyfwng bragu bwyd oherwydd nid oes gennym ni wrtaith i wrteithio tiroedd ar draws y byd fel y gallwn gynhyrchu ar gyfer y cynhaeaf nesaf a'r un ar ôl.
C. Faint mae stori egni yn ei chwarae i hyn? A sut mae diffyg gwrtaith neu faterion cost yn effeithio ar ymddygiad ffermwyr yn fyd-eang?
A. Cododd prisiau gwrtaith oherwydd cododd prisiau ynni. Roedd hyn eisoes ar gefn sefyllfa dynn ar ôl COVID-19 oherwydd bod llywodraethau wedi blaenoriaethu'r diwydiant gwrtaith. Felly, roedd llawer o gynhyrchu eisoes yn digwydd yn ystod y pandemig yn 2020-2021. Yna, bu cwtogi ar gyflenwadau o Belarus (os cymerwch 20% o botash o'r farchnad, mae prisiau'n codi). Ac yn awr, mae gennym sancsiynau ar gyfranddalwyr cwmnïau yn Rwsia, felly nid yw potash Rwsia yn mynd allan. Mor sydyn, rydym yn colli 40% o gyflenwadau potash. Mae hyn yn golygu bod y pris yn codi ac yr effeithir ar argaeledd hefyd.
Mae hyn yn cael effaith ar sut mae ffermwyr yn ymddwyn, beth maen nhw'n ei blannu, beth nad ydyn nhw'n ei blannu, sut maen nhw'n gofalu am eu caeau. Mae angen llai o wrtaith ar soi nag ŷd, felly rydym wedi gweld gogwydd tuag at fwy o soi a llai o ŷd, sy'n cael effaith ymhellach i lawr y gadwyn werth.
Mae hyn hefyd yn cael effaith ar ffermwyr bach. Dywedodd ffermwr llus yn Chile yn ddiweddar ei bod hi ond yn gwrteithio’r rhesi sy’n edrych yn iach, ac nid y gweddill oherwydd nad oes ganddi ddigon i wrteithio ei thŷ gwydr cyfan o lus. Yn anffodus, bydd yr effaith yn fyd-eang ac yn cael ei theimlo ym mhob rhan o'r gadwyn werth. Mae ein system fwyd yn rhyng-gysylltiedig iawn ac yn fyd-eang.
C. Pa fath o atebion allai fod i liniaru costau cynyddol?
A. Technolegau newydd yw'r allwedd, ac maent yn hanfodol. Buom yn trafod ffiniau planedol ar ddechrau’r sgwrs hon, sef ein hamgylchedd. Ar hyn o bryd, nid yw pob gwrtaith yn cael ei ddefnyddio'n effeithiol. Yn y busnes hwn, rydym yn defnyddio'r term effeithlonrwydd defnyddio maetholion, sef faint o wrtaith penodol y gall planhigyn ei gymryd, a faint sy'n cael ei wastraffu i'r amgylchedd. Y nod yw sicrhau bod pa bynnag blanhigyn yr ydym yn ei faethu yn cymryd yr holl wrtaith y gall i gyfyngu ar ollwng i'r amgylchedd.
Rhai o'r technolegau sy'n cael eu defnyddio heddiw: ffrwythloni, sy'n priodi dyfrhau a gwrtaith ac yn cael ei ddefnyddio mewn meintiau mesuredig a bennir gan synwyryddion. Fe'i defnyddir cymaint ag sydd ei angen ar blanhigyn penodol mewn cyfnod twf penodol yn unig. Mae llawer o ymchwil ac ymarfer i wrteithiau wedi'u gorchuddio, sy'n rhyddhau llai o gynnyrch i'r amgylchedd a mwy i'r pridd.
Mae yna hefyd dechnolegau amaethyddol fel ffermio dim tan (sydd eisoes yn cael ei wneud mewn rhannau o Dde America a rhan o'r Unol Daleithiau), sy'n dda i'r amgylchedd oherwydd ei fod yn cadw carbon yn y pridd.
Mae yna nifer o dechnolegau, rhai ohonynt eisoes yn cael eu defnyddio ac eraill yn cael eu datblygu, sy'n hollbwysig. Ar hyn o bryd, nid oes gennym y wyddoniaeth i greu dewis arall, felly mae'n rhaid i ni ddefnyddio'r hyn sydd gennym yn llawer mwy gofalus. Pan fo gwrtaith yn brin, mae'n gorfodi ffermwyr i ddatblygu eu technolegau ar y cae fel eu bod yn defnyddio pob diferyn mor effeithiol ag y gallant.
Mae fy nghwmni [Cymdeithas Gwrtaith Rhyngwladol] wedi datblygu platfform Smart & Green, lle rydym yn cynnal cwmnïau cychwyn yn Agtech a all gyflwyno eu harloesi i chwaraewyr sefydledig yn y diwydiant, gan ddod â'r wyddoniaeth ymlaen.
Mae'n hen bryd parhau i ddatblygu'r wyddoniaeth hon fel y gallwn gael canlyniadau gwell ar y fferm a gwell canlyniadau yn yr amgylchedd. Mae’r argyfwng hwn wedi dangos inni nad oes un ateb sy’n addas i bawb: rhaid inni barhau i ddatblygu ein gwyddoniaeth a’n technolegau, cadw llifoedd masnach ar agor, a gwneud yn siŵr bod ffermwyr yn ffermio eu lleiniau ac yn bwydo eu hunain.
John Baffes yn trafod y prinder gwrtaith a'i effeithiau ar y gymuned ryngwladol
C. Faint o broblem yw [prinder gwrtaith bwyd] yn fyd-eang, a beth sy'n achosi'r diffyg hwn?
A. Mae marchnadoedd gwrtaith wedi bod trwy gythrwfl yn ddiweddar. Mae'r rhan fwyaf o anghenion bwyd y byd yn cael eu diwallu gan y pedwar nwydd canlynol: tri grawn (gwenith, reis, indrawn / corn), a ffa soia. Mae'r pedwar nwydd hyn yn cyfrif am rhwng dwy ran o dair i dair rhan o bedair o gymeriant caloriffig byd-eang. Dyna pam mae gwrtaith yn bwysicach ar gyfer y nwyddau hyn.
C: A oes rhai rhannau o'r byd lle mae'n arbennig o bwysig cael cyflenwad da o wrtaith ar gyfer y prif gnydau hyn?
A. O gofio bod y rhan fwyaf o'r cyflenwad bwyd yn dod o'r nwyddau uchod (gwenith, reis, indrawn/corn, ffa soia), mae'n bwysig bod y nwyddau hynny'n defnyddio digon o wrtaith i ddiwallu anghenion bwyd y byd.
G. Sut mae'r rhyfel yn yr Wcrain yn effeithio ar gyflenwad y byd o wrtaith?
A. O'u cyfuno mae Rwsia a Belarus yn cyfrif am 20% o gyflenwadau gwrtaith byd-eang, gan eu gwneud yn bwysig iawn ar yr ochr gyflenwi. Y broblem yw oherwydd sancsiwn ar Belarws, mae cyflenwad o'r wlad honno wedi'i gyfyngu. Mae gennym hefyd faterion yn ymwneud ag amharu ar gyflenwadau, drwy ostyngiadau yn y gadwyn gyflenwi, sydd wedi lleihau faint o wrtaith sy’n cael ei gynhyrchu [yn Rwsia a Belarus], ac wedi lleihau faint o wrtaith sy’n cael ei gludo allan o’r gwledydd hyn.
Ochr arall i'r broblem yw bod rhai gwrtaith, yn enwedig gwrtaith sy'n seiliedig ar nitrogen, yn defnyddio nwy naturiol fel y prif fewnbwn. Oherwydd bod rhyfel yn yr Wcrain (a hyd yn oed cyn y rhyfel) wedi effeithio ar gyflenwadau nwy naturiol, bu gostyngiad yn y cyflenwad o wrtaith mewn mannau eraill, heblaw am Belarus a Rwsia. Mae gennym hefyd faterion eraill, megis cyfyngiadau allforio. Felly heddiw rydym yn gweld problem fyd-eang sy'n ymwneud yn uniongyrchol â'r rhyfel, ac yn anuniongyrchol â pholisïau a phrisiau ynni uchel.
